Zostań przyjacielem cerkiew.pl
80. rocznica śmierci prawosławnych Męczenników Podlaskich
07 lutego 2026
W ostatnich dniach stycznia i pierwszych dniach lutego bieżącego roku obchodziliśmy 80. rocznicę męczeńskiej śmierci Męczenników Podlaskich – świętych Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego, którzy zginęli w okresie nasilonej przemocy po II wojnie światowej.
W dniu 1 lutego do cerkwi pw. św. Szymona Słupnika w Brańsku przybyli prywatnie, oprócz miejscowych, także prawosławni z innych parafii. Duchowny z miejscowej parafii, o. Andriej Nozdrin, celebrował Świętą Liturgię, po której odśpiewano troparion i wieliczanije ku czci św. Męczenników Podlaskich, z których większość pochodziła właśnie z okolic znajdujących się w granicach tamtejszej parafii. Uczestnicy Liturgii pod opieką proboszcza odwiedzili też miejsca męczeńskiej śmierci prawosławnych Świętych Podlaskich w Puchałach Starych, Zaniach, Szpakach oraz cmentarz w Maleszach, upamiętniając tym samym 80. rocznicę ich śmierci.
25 lipca 2020 r. Sobór Biskupów Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego ogłosił zaliczenie do grona świętych męczenników Podlaskich 79 (siedemdziesiąt dziewięć) osób, które zginęły w wyniku zastrzelenia lub spalenia, w okresie od 29 stycznia do 2 lutego 1946 r. we wsiach Zaleszany, Zanie, Szpaki, Wólka Wygonowska i Puchały Stare, z rąk członków oddziału Pogotowia Akcji Specjalnej (PAS) 3. Wileńskiej Brygady Narodowego Zjednoczenia Wojskowego dowodzonej przez kpt. Romualda Rajsa ps. „Bury”.
W gronie tychże męczenników znajdują się:
- święci męczennicy/swiatii muczenicy wsi Zaleszany - 16:
św. Piotr (Demianiuk), św. Aleksander (Zielinko), św. Jan (Niczyporuk), św. Natalia (Niczyporuk), św. Anna (Niczyporuk), św. Maria (Niczyporuk), św. Piotr (Niczyporuk), św. Michał (Niczyporuk), św. Aleksy (Niczyporuk), św. Józef (Niczyporuk), św. Grzegorz (Leończuk), św. Konstanty (Leończuk), św. Sergiusz (Leończuk), św. Teodor (Sacharczuk), św. Stefan (Weremczuk), 7-dniowa córka Bazylego i Tatiany Leończuków,
- święci męczennicy/swiatii muczenicy wsi Wólka Wygonowska - 2:
św. Stefan (Babulewicz), św. Jan (Ziemkiewicz),
- święci męczennicy/swiatii muczenicy wsi Puchały Stare - 30:
św. Bazyli (Bilewski), św. Aleksander (Bondaruk), św. Michał (Bondaruk), św. Łukasz (Chwaszczewski), św. Aleksander (Dmitruk), św. Grzegorz (Dmitruk), św. Aleksy (Golonko), św. Bazyli (Grygoruk), św. Grzegorz (Grygoruk), św. Jan (Jakimiuk), św. Teodor (Jakimiuk), św. Michał (Jakuć), św. Jan (Jaszczuk), św. Aleksander (Juziuczuk), św. Piotr (Kędyś), św. Włodzimierz (Kot), św. Michał (Laszkiewicz), św. Grzegorz (Ławrynowicz), św. Jan (Ławrynowicz), św. Teodor (Łukaszuk), św. Aleksander (Maksymiuk), św. Nikifor (Nazaruk), św. Michał (Niczyporuk), św. Grzegorz (Pietruczuk), św. Wasyl (Sawczuk), św. Teodor (Siemieniuk), św. Mikołaj (Szadejko), św. Włodzimierz (Szewczuk), św. Nikifor (Tadeuszuk), św. Jan (Tarasiuk),
- święci męczennicy/swiatii muczenicy wsi Szpaki - 7:
św. Paweł (Filipczuk), św. Bazyli (Kłoczko), św. Dionizy (Szeszko), św. Jan (Szeszko) s. Onufrego, św. Jan (Szeszko) s. Prokopiusza, św. Maria (Pietruczuk), św. Antoni (Szeszko),
- święci męczennicy/swiatii muczenicy wsi Zanie - 24:
św. Anna (Antoniuk), św. Helena (Antoniuk), św. Jan (Antoniuk) s. Eugeniusza, św. Jan (Antoniuk) s. Józefa, św. Katarzyna (Antoniuk), św. Krystyna (Antoniuk), św. Ksenia (Antoniuk), św. Michał (Antoniuk) s. Adama, św. Michał (Antoniuk) s. Jakuba, św. Nadzieja (Antoniuk), św. Mikołaj (Koterman), św. Eugenia (Kołos), św. Maria (Kołos), św. Paweł (Kołos), św. Zofia (Kołos), św. Nadzieja (Kołos), św. Maria (Olszewska), św. Daniel (Olszewski), św. Stefanida (Paszkowska), św. Julianna (Paszkowska), św. Grzegorz (Paszkowski), św. Jan (Paszkowski), św. Jan (Sielwanczuk), św. Antonina (Nikołajska).
W przeprowadzonym przez Instytut Pamięci Narodowej śledztwie (orzeczenie prokuratora IPN zostało podtrzymane przez Sąd Okręgowy w Białymstoku) potwierdzono winę Romualda Rajsa „Burego”, co do cyt.:
„w dniu 29.01.1946 r. we wsi Zaleszany pozbawienia życia przez zastrzelenie, jak i spalenie 16 osób, oraz usiłowania pozbawienia życia pozostałych mieszkańców poprzez zamknięcie ich w jednym domu, który został podpalony i spowodowania uszkodzeń ciała poprzez poparzenie co najmniej dwóch osób i dokonanego w tym samym dniu we wsi Wólka Wygonowska pozbawienia życia przez zastrzelenie 2 osób; w dniu 31.01.1946 r. w pobliżu miejscowości Puchały Stare pozbawienia życia przez rozstrzelanie 30 mężczyzn; w dniu 2 lutego 1946 r. we wsi Zanie pozbawienia życia przez zastrzelenie, jak i spalenie 24 osób i spowodowania uszkodzeń ciała wskutek postrzelenia z broni palnej i poparzenia 8 mieszkańców oraz dokonanego w tym samym dniu we wsi Szpaki pozbawienia życia przez zastrzelenie lub spalenie 5 osób i spowodowania uszkodzeń ciała w wyniku postrzelenia z broni palnej 4 osób, z których to 2 osoby zmarły ,jak również sprowadzenia pożaru zabudowań tych wsi i wsi Końcowizna”. Warto w tym miejscu zacytować także inny wywód zawarty orzeczeniu prokuratora IPN w tej sprawie: „Dokonane zabójstwa furmanów, jak i skierowane ataki przeciwko mieszkańcom wsi były wymierzone w osoby cywilne, które realnie nie stanowiły zagrożenia dla oddziału. Brak jest danych, że osoby, które straciły życie działały w strukturach państwa komunistycznego, a ich działanie było wymierzone w rozbicie tej organizacji podziemnej. Mówienie o ewentualnym zagrożeniu jest zatem twierdzeniem czysto hipotetycznym i nie pozwalało na podjęcie działań zmierzających do ich fizycznej eliminacji. Nie może zmienić takiego stanowiska przyjęcie tezy, że wydarzenia te miały miejsce w wyjątkowym okresie, w którym dla wielu życie ludzkie nie miało znaczenia, że okrucieństwa niedawno zakończonej wojny wypaczyły psychikę wielu ludzi. Nigdy nie może to jednak determinować lub usprawiedliwiać takich działań w świetle podstawowych, a zarazem nadrzędnych norm prawych, norm, które za najważniejszy cel stawiają ochronę najważniejszego dobra jakim jest życie ludzkie. Spośród wszystkich wymienionych powyżej motywów, które determinowały działania „Burego” i części jego podwładnych, czynnikiem łączącym było skierowanie działania przeciwko określonej grupie osób, które łączyła więź oparta na wyznaniu prawosławnym i związanym z tym określaniu przynależności tej grupy osób do narodowości białoruskiej. Reasumując zabójstwa, i usiłowania zabójstwa tych osób należy rozpatrywać jako zmierzające do wyniszczenia części tej grupy narodowej i religijnej, a zatem należące do zbrodni ludobójstwa, wchodzących do kategorii zbrodni przeciwko ludzkości. Na podstawie wszystkich dowodów nie może być wątpliwości, że sprawcą kierowniczym – osobą wydającą rozkazy był R. Rajs, „Bury”, a wykonawcami część jego żołnierzy. Nie kwestionując idei walki o niepodległość Polski prowadzonej przez organizacje sprzeciwiające się narzuconej władzy, do których należy zaliczyć Narodowe Zjednoczenie Wojskowe, należy stanowczo stwierdzić, iż zabójstwa furmanów i pacyfikacji wsi w styczniu, lutym 1946 r. nie można utożsamiać z walką o niepodległy byt państwa, gdyż nosi znamiona ludobójstwa. W żadnym też wypadku nie można tego, co się zdarzyło, usprawiedliwiać walką o niepodległy byt Państwa Polskiego. Wręcz przeciwnie, akcje „Burego” przeprowadzone wobec mieszkańców podlaskich wsi wspomagały komunistyczny aparat władzy i to przede wszystkim poprzez obniżenie prestiżu organizacji podziemnych, dostarczenie argumentów propagandowych o bandytyzmie oddziałów partyzanckich. Bez wątpienia też wspomagała realizację umowy rządowej o przesiedleniu z Polski osób pochodzenia białoruskiego. Co prawda można uznawać, że akcja przesiedleńcza realizowała hasło narodowe „Polski dla Polaków” ale w tym okresie sprzyjała bardziej dążeniom polskich i radzieckich komunistycznych organów państwowych. Działania pacyfikacyjne przeprowadzone przez „Burego” w żadnym wypadku nie sprzyjały poprawnie stosunków narodowych polsko – białoruskich i zrozumienia walki polskiego podziemia o niepodległość Polski. Przeciwnie tworzyły często nieprzejednanych wrogów lub też rodziły zwolenników dążeń oderwania Białostocczyzny od Polski. Żadna zatem okoliczność nie pozwala na uznanie tego co się stało za słuszne”.
Błogosławiony jesteś Chryste, Boże nasz, Któryś wysławił Męczenników Ziemi Chełmskiej i Podlaskiej, którzy za Ciebie prześladowania okrutne i cierpienia znieśli, i w kraju naszym Święte Prawosławie umocnili. Ich modlitwami, Panie, jednomyślność i miłość braterską w sercach naszych umocnij, światu pokój, Cerkwi trwałość, i wszystkich grzechów odpuszczenie daruj. (Troparion)
Swiatii Muczenicy ziemli Chołmskija i Podlaszskija, molitie Boha o nas hresznych!
Stowarzyszenie Św. Ap. Piotra i Pawła - Jedność Wiernych w Białymstoku
