Zostań przyjacielem cerkiew.pl
Wykład prof. Aleksandra Naumowa na spotkaniu Bractwa TŚH
07 lutego 2026
Dnia 02.02.2026 r. na zaproszenie Bractwa Cerkiewnego Trzech Świętych Hierarchów Bazylego Wielkiego, Grzegorza Teologa i Jana Złotoustego w Białymstoku w białostockim Centrum Kultury Prawosławnej gościł światowej sławy slawista prof. Aleksander Naumow, który wystąpił z wykładem nt. „Złoty wiek kultury prawosławnej w Rzeczypospolitej – wiek XVI”.
Prelegent wykład rozpoczął tezą idącą wbrew najbardziej rozpowszechnionych narracjom, iż niezależnie od zaistnienia wdrożonej za panowania króla polskiego Zygmunta III Wazy unii brzeskiej 1596 r., która niewątpliwie głębokim cieniem położyła się na historii prawosławia w Rzeczypospolitej oraz wbrew twierdzeniom o kryzysie prawosławia w tym okresie, wiek XVI można nazwać złotym wiekiem kultury prawosławnej w Rzeczypospolitej (choć samych jego chronologicznych granic nie należy przyjmować dosłownie), a to z uwagi na dynamiczny rozwój kultury prawosławnej np. w aspekcie piśmienniczym czy architektonicznym, jako odpowiedź na presję administracyjną, kulturową i religijną ze strony władzy państwowej oraz innych denominacji religijnych.
Profesor podkreślił, iż należy mieć świadomość, że przez długi czas w Rzeczypospolitej Obojga czy Trojga Narodów (Polacy, Rusini, Litwini) zamieszkiwało więcej ludzi wyznania wschodniego aniżeli zachodniego. Przez wiele dziesięcioleci dominowała w I Rzeczypospolitej kultura ruska (funkcjonowała terytorialnie na większym obszarze i obejmowała większą liczbę mieszkańców państwa niż kultura polska), stąd stanowi ona istotny komponent kultury I Rzeczypospolitej, którego nie da się zignorować.
Obok cerkiewnosłowiańskiego jako języka liturgicznego istniała ruska mowa, która stała się językiem administracji. Trzeba wiedzieć, że czasach Jagiellonów obok królewskiej kancelarii łacińskiej (nie polskiej, tylko łacińskiej, ponieważ to łacina była w Koronie Polskiej językiem urzędowym) istniała również i kancelaria ruska. Akty prawne, decyzje administracji królewskiej wydawane były na ziemie ruskie – po rusku (np. „Statuty Litewskie”), a na ziemie polskie – po łacinie. W połowie XVII w. powoli odchodzi się od cyrylicy.
Pierwsze na świecie drukowane księgi pisane cyrylicą powstały w Koronie Polskiej, a mianowicie na zamówienie ruskich prawosławnych możnowładców Wielkiego Księstwa Litewskiego, Ruskiego i Żmudzkiego w 1490-91r. w drukarni Szwajpolta Fiola w Krakowie (były to: „Triod”, „Czasosłow” i „Oktoich”).
Bardzo istotną rolę w rozwoju wschodniochrześcijańskiego piśmiennictwa odegrał Franciszek Skoryna z Połocka, prekursor drukarstwa wschodniosłowiańskiego, który w 1517 r. w Pradze wydał drukiem księgi biblijne przetłumaczone na mowę ruską, potoczną (była to tzw. „Biblia Ruska”), zaś po przeniesieniu drukarni do Wilna w 1522 r. opublikował tam tam w języku ruskim „Apostoła”. Wileńska drukarnia Skoryny była pierwszą drukarnią w stolicy WKL
Z kolei pierwsza księga drukowana na Podlasiu to przygotowane w Zabłudowie przez drukarzy Iwana Fiodorowa i Piotra Mścisławca pod patronatem hetmana wielkiego litewskiego Grzegorza Chodkiewicza „Jewanhielije uczitielnoje” z 1569 r., zawierające zbiór kazań świętych Ojców Cerkwi na tematy niedzielnych czytań Ewangelii. Rok później ci sami drukarze wydają w Zabłudowie „Psałtir s czasosłowem”.
W 1581r. powstaje w Ostrogu pod patronatem księcia Konstantego Ostrogskiego tzw. „Biblia Ostrogska”, pierwsza na świecie pełna drukowana cyrylicka wersja Biblii (blisko 1300-stronicowa).
Rok 1596 to z kolei czas, gdy Ławrentij Zizanij wydaje pierwszy „Słownik” cerkiewnosłowiański, zaś w roku 1619 wychodzi w druku pierwsza cerkiewnosłowiańska „Gramatyka” Melecjusza Smotryckiego.
Drukarnie cyrylickie w Rzeczypospolitej funkcjonowały w Zabłudowie, Kijowie, Wilnie, Lwowie, Ostrogu, potem także w Kuteinie, Jewiu, Poczajowie i innych miejscach. Dzięki publikacjom w języku cerkiewnosłowiańskim, ruskim, ale także polskim, społeczność prawosławna Rzeczypospolitej otrzymywała komentarze biblijne, pisma polemiczne, księgi liturgiczne, tłumaczenia, przekłady z greki pism Ojców Cerkwi, katechizmy i in, co wzbogacało duchowo, teologicznie i intelektualnie oraz dawało oręż do polemik teologicznych z innowiercami.
W XVI ma miejsce rozwój prawosławnych monasterów w Rzeczypospolitej, w tym na naszych terenach, np. w Supraślu, Zabłudowie, Bielsku, Gródku,
Wiek XVI w. może poszczycić się także zabytkami cerkiewnej architektury, np. w Supraślu, Wilnie, Kodniu, Synkowiczach, Lublinie i in.
Duża rola przypadła bractwom cerkiewnym w XVI w., a jeszcze większa w XVII, po podpisaniu postanowień unii brzeskiej przez niektórych prawosławnych biskupów skuszonych dostępem do godności i szansą równouprawnienia z duchowieństwem rzymskokatolickim. Bractwa prowadziły przytułki, szpitale, szkoły, wspierały życie cerkiewne, były strażnikiem ortodoksji.
Prof. A. Naumow podkreślił, że my, prawosławni, powinniśmy być dumni z naszego cerkiewnosłowiańskiego, ruskiego dziedzictwa prawosławnej kultury Rzeczypospolitej, bowiem było ono bardzo istotnym składnikiem kultury Rzeczypospolitej w ogólności i nie może być pomijane w dyskursie publicznym, zaś rolą nas, prawosławnych w Polsce, jest, by wiedzę w tym względzie posiadać i dzielić się nią z otoczeniem, które często jest zaskoczone informacją o istotnej roli prawosławia w wielowiekowej (w tym najdawniejszej) historii naszego kraju.
Prof. Naumow przytoczył przykładowo i tę naukową osobliwość, iż tzw. Ewangeliarz z Reims, dawny ewangeliarz koronacyjny królów francuskich (używany w XVII-XVIII w., aż do czasów rewolucji francuskiej) - to w istocie starosłowiański cyrylicko-głagolicki zbiór tekstów ewangelicznych powstały w XI w. na terenie Rusi Kijowskiej oraz w XIV w. w Czechach.
Piotr Jurczuk
Prelegent wykład rozpoczął tezą idącą wbrew najbardziej rozpowszechnionych narracjom, iż niezależnie od zaistnienia wdrożonej za panowania króla polskiego Zygmunta III Wazy unii brzeskiej 1596 r., która niewątpliwie głębokim cieniem położyła się na historii prawosławia w Rzeczypospolitej oraz wbrew twierdzeniom o kryzysie prawosławia w tym okresie, wiek XVI można nazwać złotym wiekiem kultury prawosławnej w Rzeczypospolitej (choć samych jego chronologicznych granic nie należy przyjmować dosłownie), a to z uwagi na dynamiczny rozwój kultury prawosławnej np. w aspekcie piśmienniczym czy architektonicznym, jako odpowiedź na presję administracyjną, kulturową i religijną ze strony władzy państwowej oraz innych denominacji religijnych.
Profesor podkreślił, iż należy mieć świadomość, że przez długi czas w Rzeczypospolitej Obojga czy Trojga Narodów (Polacy, Rusini, Litwini) zamieszkiwało więcej ludzi wyznania wschodniego aniżeli zachodniego. Przez wiele dziesięcioleci dominowała w I Rzeczypospolitej kultura ruska (funkcjonowała terytorialnie na większym obszarze i obejmowała większą liczbę mieszkańców państwa niż kultura polska), stąd stanowi ona istotny komponent kultury I Rzeczypospolitej, którego nie da się zignorować.
Obok cerkiewnosłowiańskiego jako języka liturgicznego istniała ruska mowa, która stała się językiem administracji. Trzeba wiedzieć, że czasach Jagiellonów obok królewskiej kancelarii łacińskiej (nie polskiej, tylko łacińskiej, ponieważ to łacina była w Koronie Polskiej językiem urzędowym) istniała również i kancelaria ruska. Akty prawne, decyzje administracji królewskiej wydawane były na ziemie ruskie – po rusku (np. „Statuty Litewskie”), a na ziemie polskie – po łacinie. W połowie XVII w. powoli odchodzi się od cyrylicy.
Pierwsze na świecie drukowane księgi pisane cyrylicą powstały w Koronie Polskiej, a mianowicie na zamówienie ruskich prawosławnych możnowładców Wielkiego Księstwa Litewskiego, Ruskiego i Żmudzkiego w 1490-91r. w drukarni Szwajpolta Fiola w Krakowie (były to: „Triod”, „Czasosłow” i „Oktoich”).
Bardzo istotną rolę w rozwoju wschodniochrześcijańskiego piśmiennictwa odegrał Franciszek Skoryna z Połocka, prekursor drukarstwa wschodniosłowiańskiego, który w 1517 r. w Pradze wydał drukiem księgi biblijne przetłumaczone na mowę ruską, potoczną (była to tzw. „Biblia Ruska”), zaś po przeniesieniu drukarni do Wilna w 1522 r. opublikował tam tam w języku ruskim „Apostoła”. Wileńska drukarnia Skoryny była pierwszą drukarnią w stolicy WKL
Z kolei pierwsza księga drukowana na Podlasiu to przygotowane w Zabłudowie przez drukarzy Iwana Fiodorowa i Piotra Mścisławca pod patronatem hetmana wielkiego litewskiego Grzegorza Chodkiewicza „Jewanhielije uczitielnoje” z 1569 r., zawierające zbiór kazań świętych Ojców Cerkwi na tematy niedzielnych czytań Ewangelii. Rok później ci sami drukarze wydają w Zabłudowie „Psałtir s czasosłowem”.
W 1581r. powstaje w Ostrogu pod patronatem księcia Konstantego Ostrogskiego tzw. „Biblia Ostrogska”, pierwsza na świecie pełna drukowana cyrylicka wersja Biblii (blisko 1300-stronicowa).
Rok 1596 to z kolei czas, gdy Ławrentij Zizanij wydaje pierwszy „Słownik” cerkiewnosłowiański, zaś w roku 1619 wychodzi w druku pierwsza cerkiewnosłowiańska „Gramatyka” Melecjusza Smotryckiego.
Drukarnie cyrylickie w Rzeczypospolitej funkcjonowały w Zabłudowie, Kijowie, Wilnie, Lwowie, Ostrogu, potem także w Kuteinie, Jewiu, Poczajowie i innych miejscach. Dzięki publikacjom w języku cerkiewnosłowiańskim, ruskim, ale także polskim, społeczność prawosławna Rzeczypospolitej otrzymywała komentarze biblijne, pisma polemiczne, księgi liturgiczne, tłumaczenia, przekłady z greki pism Ojców Cerkwi, katechizmy i in, co wzbogacało duchowo, teologicznie i intelektualnie oraz dawało oręż do polemik teologicznych z innowiercami.
W XVI ma miejsce rozwój prawosławnych monasterów w Rzeczypospolitej, w tym na naszych terenach, np. w Supraślu, Zabłudowie, Bielsku, Gródku,
Wiek XVI w. może poszczycić się także zabytkami cerkiewnej architektury, np. w Supraślu, Wilnie, Kodniu, Synkowiczach, Lublinie i in.
Duża rola przypadła bractwom cerkiewnym w XVI w., a jeszcze większa w XVII, po podpisaniu postanowień unii brzeskiej przez niektórych prawosławnych biskupów skuszonych dostępem do godności i szansą równouprawnienia z duchowieństwem rzymskokatolickim. Bractwa prowadziły przytułki, szpitale, szkoły, wspierały życie cerkiewne, były strażnikiem ortodoksji.
Prof. A. Naumow podkreślił, że my, prawosławni, powinniśmy być dumni z naszego cerkiewnosłowiańskiego, ruskiego dziedzictwa prawosławnej kultury Rzeczypospolitej, bowiem było ono bardzo istotnym składnikiem kultury Rzeczypospolitej w ogólności i nie może być pomijane w dyskursie publicznym, zaś rolą nas, prawosławnych w Polsce, jest, by wiedzę w tym względzie posiadać i dzielić się nią z otoczeniem, które często jest zaskoczone informacją o istotnej roli prawosławia w wielowiekowej (w tym najdawniejszej) historii naszego kraju.
Prof. Naumow przytoczył przykładowo i tę naukową osobliwość, iż tzw. Ewangeliarz z Reims, dawny ewangeliarz koronacyjny królów francuskich (używany w XVII-XVIII w., aż do czasów rewolucji francuskiej) - to w istocie starosłowiański cyrylicko-głagolicki zbiór tekstów ewangelicznych powstały w XI w. na terenie Rusi Kijowskiej oraz w XIV w. w Czechach.
Piotr Jurczuk
