Zostań przyjacielem cerkiew.pl
Tajemnice Cerkwi, czyli Sakramenty Kościoła
metropolita Efrem (tłum. Dominika Kovačević-Younes), 10 grudnia 2025
Tekst autorstwa metropolity Trypolisu i Al-Kury Efrema (Kiriakosa) z jurysdykcji Patriarchatu Antiocheńskiego. Czytając tekst, należy pamiętać, iż w Kościołach wschodnich, niezależnie od języka, a nawet wyznania, tajemnica/misterium oznacza sakrament, zaś tajemniczy/mistyczny: sakramentalny.
Tajemnica Bożej Ekonomii [/Opatrzności] wiąże się z objawieniem Boga człowiekowi. Boża Ekonomia nie ogranicza się jednak do stworzenia w świecie czy wieści dotyczących losu świata i życia człowieka, lecz prowadzi ona do realizacji istnienia, spójności istnienia i przemiany istnienia w stan „dobrego istnienia”, zgodnie z wyrażeniem św. Maksyma Wyznawcy, to jest do świętości i przebóstwienia.
To Objawienie Boże możemy zdefiniować jako ciągłe wzbogacanie stworzenia Łaską Boga z jednej strony, a z drugiej jako nieustanne uczestnictwo istot stworzonych w Dobroci Bożej. Bóg wychodzi do nas za pomocą Energii Boskich, my zaś otrzymujemy te Boskie Energie poprzez Tajemnice w Cerkwi.
Kiedy mówimy o wzbogacaniu ludzkości i uczestnictwie w Dobroci Bożej, to mamy tu na myśli przemianę istotową. Cała istota ludzka jest naznaczona tą zmianą, i to jest jasne w Piśmie Świętym. Serce moje i ciało moje radują się w Bogu Żywym (Ps 83,2). Znaczenie tego to energia Bożego Życia i aktywacja jej w istocie ludzkiej. Sprawa wiąże się tu z następującą kwestią: Niestworzony Bóg daruje, a byt stworzony otrzymuje Dobroć Bożą. To tajemna relacja Boga ze światem.
Zatem Tajemnice Cerkwi nie są tylko obrzędami, lecz relacją dawania i przyjmowania. Relacją opierającą się w sposób jasny i bardzo rzeczywisty na Boskich Energiach. W związku z tym Tajemnice są ogłoszeniem więzi Boga ze światem stworzonym, widocznej w Cerkwi poprzez czyny, służbę i nabożeństwa dla Ciała Chrystusa, które wypełniają rozwój członków Ciała i ich udział w Życiu Bożym i Wiedzy Bożej.
Wszystkie Tajemnice bazują na wydarzeniach historycznych. Na przykład Tajemnica włączenia do Cerkwi, tj. chrzest, nie byłaby możliwa bez Wcielenia Chrystusa, Jego śmierci na Krzyżu, i Jego Zmartwychwstania. To samo odnosi się do Eucharystii: bez Mistycznej Wieczerzy i ofiarowania przez Chrystusa Swego Ciała nie byłoby tej Tajemnicy. Nie byłoby też Tajemnicy chryzmacji [bierzmowania], gdyby natura ludzka nie została namaszczona poprzez spoczęcie pełni Boskości w niej dzięki Wcieleniu Chrystusa. To samo odnosi się do Tajemnic kapłaństwa: gdyby nie ofiara Chrystusa, to pozostalibyśmy przy kapłaństwie żydowskim. Tak samo Tajemnica małżeństwa: gdyby nie zjednoczenie Chrystusa z naturą człowieczą, to Tajemnica naturalnego związku mężczyzny z kobietą nie byłaby miejscem Łaski Bożej.
W Tajemnicy są dla nas zawsze wcielone te dwie rzeczy: prawda i życie. Dlatego też w Cerkwi dla każdej Tajemnicy jest element materialny, który ją wyraża; elementy materialne uświęcają się oraz przemieniają się i odkrywają. Stąd Cerkiew opiera się na konstrukcji czerpiącej swe znaczenie nie z niczego innego, jak tylko Łaski Bożej, na przykład: kanony służby [/nabożeństwa], ikony, szaty kapłańskie, muzyka cerkiewna… I na tej podstawie Święci Ojcowie – jak np. św. Ignacy Antiocheński – objaśniają życie Cerkwi jako nieustanne mobilizację wojskową i tryumfowanie na rzecz stworzenia, przeciwko mocom, które je psują. I ostatecznie ten tryumf nie jest niczym innym jak uzdrowieniem położenia stworzonej ludzkości. A celem życia cerkiewnego, sakramentalnego [/mistycznego] jest właśnie to uzdrowienie i ten tryumf.
Cała liturgika, która formowała się do IV wieku, kładła nacisk na tę kwestię. Także Ojcowie już po IV wieku podkreślali tę charakterystykę Tajemnicy – Sakramentu, która rozciąga się na każde z ujawnień życia Ciała Chrystusa w tajemnicach. I tak też rozumiemy to, że św. Mikołaj Kabasilas w XIV wieku nie podał jakiejś definicji Tajemnic [/Sakramentów], lecz zaznaczył, iż „Cerkiew realizuje się i odkrywa w Tajemnicach [/Sakramentach]”. Święty Kabasilas określił Tajemnice jako „naczynia sercowe”, „gałązki drzewa” i „stopnie drabiny”. W innych miejscach nazywał Tajemnice „oknami, przez które wchodzi Słońce Sprawiedliwości”.
Przebóstwiona Łaska wchodzi do naszego życia, odkrywając i przemieniając rzeczywistość stworzoną, i aktywuje wszystkie tajemne [/sakramentalne] odkrycia Ciała Chrystusa. I to jest zależne u swych podstaw z komunią cerkiewną: Gdzie zgromadziło się dwóch lub trzech w imię Moje, tam jestem pośród nich (Mt 18,20). Nasz Kościół [prawosławny] podkreśla, iż kapłan nie może sprawować jakiejkolwiek z Tajemnic sam; Sakrament jest spełniony tylko przy obecności ludu. Tam, gdzie wierni się gromadzą, obecny jest Pan i objawia się Łaska, tam też jest Tajemnica – Sakrament.
Nasza Cerkiew prawosławna aż do XIV wieku nie określała liczby Tajemnic [/Sakramentów] do liczby siedmiu. A liczba siedem prowadzi do wielu niewłaściwych interpretacji i pułapek teologicznych, jak np. przekształcanie Tajemnic w bezcelowy, losowy rytualizm. Bowiem ograniczanie liczby Tajemnic do siedmiu wkroczyło na nasz Wschód w wieku XIV, zostało ono przyniesione przez krucjaty. Tymczasem w prawosławnej teologii Tajemnica jest jedna: to „tajemnica pobożności”, którą przeżywamy w komunii cerkiewnej, i o której mówił apostoł Paweł w swym pierwszym liście do Tymoteusza: A niewątpliwie wielka jest tajemnica pobożności; Bóg objawił się w ciele, został usprawiedliwiony w Duchu, ukazał się aniołom, został zwiastowany pośród pogan, przyjęty z wiarą w świecie, został wywyższony w chwale (1 Tm 3,16).
metropolita Trypolisu i Al-Kury Efrem (Kiriakos) [tłum. z języka arabskiego Dominika Kovačević-Younes]
tekst oryginalny ukazał się 13 grudnia 2013 roku w cotygodniowym biuletynie prawosławnej metropolii Trypolisu i Al-Kury „Al-Karma” (arab. „Winorośl”)
fotografia: Sheep1389 /orthphoto.net/
Tajemnica Bożej Ekonomii [/Opatrzności] wiąże się z objawieniem Boga człowiekowi. Boża Ekonomia nie ogranicza się jednak do stworzenia w świecie czy wieści dotyczących losu świata i życia człowieka, lecz prowadzi ona do realizacji istnienia, spójności istnienia i przemiany istnienia w stan „dobrego istnienia”, zgodnie z wyrażeniem św. Maksyma Wyznawcy, to jest do świętości i przebóstwienia.
To Objawienie Boże możemy zdefiniować jako ciągłe wzbogacanie stworzenia Łaską Boga z jednej strony, a z drugiej jako nieustanne uczestnictwo istot stworzonych w Dobroci Bożej. Bóg wychodzi do nas za pomocą Energii Boskich, my zaś otrzymujemy te Boskie Energie poprzez Tajemnice w Cerkwi.
Kiedy mówimy o wzbogacaniu ludzkości i uczestnictwie w Dobroci Bożej, to mamy tu na myśli przemianę istotową. Cała istota ludzka jest naznaczona tą zmianą, i to jest jasne w Piśmie Świętym. Serce moje i ciało moje radują się w Bogu Żywym (Ps 83,2). Znaczenie tego to energia Bożego Życia i aktywacja jej w istocie ludzkiej. Sprawa wiąże się tu z następującą kwestią: Niestworzony Bóg daruje, a byt stworzony otrzymuje Dobroć Bożą. To tajemna relacja Boga ze światem.
Zatem Tajemnice Cerkwi nie są tylko obrzędami, lecz relacją dawania i przyjmowania. Relacją opierającą się w sposób jasny i bardzo rzeczywisty na Boskich Energiach. W związku z tym Tajemnice są ogłoszeniem więzi Boga ze światem stworzonym, widocznej w Cerkwi poprzez czyny, służbę i nabożeństwa dla Ciała Chrystusa, które wypełniają rozwój członków Ciała i ich udział w Życiu Bożym i Wiedzy Bożej.
Wszystkie Tajemnice bazują na wydarzeniach historycznych. Na przykład Tajemnica włączenia do Cerkwi, tj. chrzest, nie byłaby możliwa bez Wcielenia Chrystusa, Jego śmierci na Krzyżu, i Jego Zmartwychwstania. To samo odnosi się do Eucharystii: bez Mistycznej Wieczerzy i ofiarowania przez Chrystusa Swego Ciała nie byłoby tej Tajemnicy. Nie byłoby też Tajemnicy chryzmacji [bierzmowania], gdyby natura ludzka nie została namaszczona poprzez spoczęcie pełni Boskości w niej dzięki Wcieleniu Chrystusa. To samo odnosi się do Tajemnic kapłaństwa: gdyby nie ofiara Chrystusa, to pozostalibyśmy przy kapłaństwie żydowskim. Tak samo Tajemnica małżeństwa: gdyby nie zjednoczenie Chrystusa z naturą człowieczą, to Tajemnica naturalnego związku mężczyzny z kobietą nie byłaby miejscem Łaski Bożej.
W Tajemnicy są dla nas zawsze wcielone te dwie rzeczy: prawda i życie. Dlatego też w Cerkwi dla każdej Tajemnicy jest element materialny, który ją wyraża; elementy materialne uświęcają się oraz przemieniają się i odkrywają. Stąd Cerkiew opiera się na konstrukcji czerpiącej swe znaczenie nie z niczego innego, jak tylko Łaski Bożej, na przykład: kanony służby [/nabożeństwa], ikony, szaty kapłańskie, muzyka cerkiewna… I na tej podstawie Święci Ojcowie – jak np. św. Ignacy Antiocheński – objaśniają życie Cerkwi jako nieustanne mobilizację wojskową i tryumfowanie na rzecz stworzenia, przeciwko mocom, które je psują. I ostatecznie ten tryumf nie jest niczym innym jak uzdrowieniem położenia stworzonej ludzkości. A celem życia cerkiewnego, sakramentalnego [/mistycznego] jest właśnie to uzdrowienie i ten tryumf.
Cała liturgika, która formowała się do IV wieku, kładła nacisk na tę kwestię. Także Ojcowie już po IV wieku podkreślali tę charakterystykę Tajemnicy – Sakramentu, która rozciąga się na każde z ujawnień życia Ciała Chrystusa w tajemnicach. I tak też rozumiemy to, że św. Mikołaj Kabasilas w XIV wieku nie podał jakiejś definicji Tajemnic [/Sakramentów], lecz zaznaczył, iż „Cerkiew realizuje się i odkrywa w Tajemnicach [/Sakramentach]”. Święty Kabasilas określił Tajemnice jako „naczynia sercowe”, „gałązki drzewa” i „stopnie drabiny”. W innych miejscach nazywał Tajemnice „oknami, przez które wchodzi Słońce Sprawiedliwości”.
Przebóstwiona Łaska wchodzi do naszego życia, odkrywając i przemieniając rzeczywistość stworzoną, i aktywuje wszystkie tajemne [/sakramentalne] odkrycia Ciała Chrystusa. I to jest zależne u swych podstaw z komunią cerkiewną: Gdzie zgromadziło się dwóch lub trzech w imię Moje, tam jestem pośród nich (Mt 18,20). Nasz Kościół [prawosławny] podkreśla, iż kapłan nie może sprawować jakiejkolwiek z Tajemnic sam; Sakrament jest spełniony tylko przy obecności ludu. Tam, gdzie wierni się gromadzą, obecny jest Pan i objawia się Łaska, tam też jest Tajemnica – Sakrament.
Nasza Cerkiew prawosławna aż do XIV wieku nie określała liczby Tajemnic [/Sakramentów] do liczby siedmiu. A liczba siedem prowadzi do wielu niewłaściwych interpretacji i pułapek teologicznych, jak np. przekształcanie Tajemnic w bezcelowy, losowy rytualizm. Bowiem ograniczanie liczby Tajemnic do siedmiu wkroczyło na nasz Wschód w wieku XIV, zostało ono przyniesione przez krucjaty. Tymczasem w prawosławnej teologii Tajemnica jest jedna: to „tajemnica pobożności”, którą przeżywamy w komunii cerkiewnej, i o której mówił apostoł Paweł w swym pierwszym liście do Tymoteusza: A niewątpliwie wielka jest tajemnica pobożności; Bóg objawił się w ciele, został usprawiedliwiony w Duchu, ukazał się aniołom, został zwiastowany pośród pogan, przyjęty z wiarą w świecie, został wywyższony w chwale (1 Tm 3,16).
metropolita Trypolisu i Al-Kury Efrem (Kiriakos) [tłum. z języka arabskiego Dominika Kovačević-Younes]
tekst oryginalny ukazał się 13 grudnia 2013 roku w cotygodniowym biuletynie prawosławnej metropolii Trypolisu i Al-Kury „Al-Karma” (arab. „Winorośl”)
fotografia: Sheep1389 /orthphoto.net/