publicystyka: O ikonie Świętej Trójcy. Część II
kuchnia muzyka sklep
polska świat
publicystyka pytania i odpowiedzi archiwum
ogłoszenia wydarzenia fotogalerie
redakcja wesprzyj nas kontakt

O ikonie Świętej Trójcy. Część II

W. Łosski, L. Uspienski (tłum. M. Diemianiuk), 24 czerwca 2024

Prawie jednakowe oblicza i figury aniołów, podkreślając jedność natury trzech Boskich Hipostaz, jednocześnie wskazują na to, że ta ikona w żadnym wypadku nie pretenduje do tego, aby przedstawić konkretnie każdą Osobę Świętej Trójcy. Jak i inne ikony, wcześniejsze, to nie jest wyobrażenie samej Trójcy, czyli trzech Boskich Osób, ponieważ Bóstwo w swojej istocie jest nieprzedstawialne. To jest ta sama historyczna scena (chociaż ze sprowadzonym do minimum historycznym aspektem), która w przejawieniu działania Trójcy w świecie, Boskiej ekonomii, symbolicznie objawia jedność i troistość Bóstwa. Dlatego przy takim samym wyglądzie aniołów nie są one bezosobowe i każdy z nich konkretnie wyraża swe cechy w odniesieniu do jego działania w świecie.

Aniołowie są umieszczeni na ikonie w porządku Symbolu Wiary, od lewej do prawej: wierzę w Boga Ojca, Syna i Ducha Świętego. Pełnej nieopisywalności pierwszej Hipostazy, której także w Symbolu Wiary poświęcone są tylko skąpe i zwięzłe wyrażenia, odpowiada nieokreśloność i zwięzłość koloru wierzchniej szaty lewego anioła (delikatnie różowy płaszcz z brązowymi i niebiesko-zielonymi refleksami).
 

Święta Trójca, Rosja, XV wiek, Państwowe Muzeum Rosyjskie

Obszernemu w porównaniu z innymi i dokładnemu aż do historycznego wskazania („przy Poncjuszu Piłacie”) wyrażeniu o drugiej Hipostazie odpowiada dokładność i jasność kolorów środkowego anioła, szata którego ma zwyczajne kolory wcielonego Syna Bożego (purpurowy chiton i niebieski płaszcz). Wreszcie, główny kolor trzeciego anioła to zielony, kolor jego płaszcza, który według komentarza świętego Dionizego Areopagity, oznacza „młodość, znajdującą się w pełni sił”, konkretnie wskazuje na cechy wszystko odnawiającej i odradzającej ku nowemu życiu trzeciej Osobie Świętej Trójcy. Delikatnie odczuwana harmonia kolorowych wzajemnych relacji ikony Trójcy świętego mnicha Andreja tworzy jedno z głównych jej wrażeń. Szczególnie poraża chabrowy, nadzwyczajnej siły i czystości kolor płaszcza środkowego anioła w połączeniu ze złocistymi, koloru dojrzałego żyta, skrzydłami. Wyraźnej i jasnej kolorowej charakterystyce środkowego anioła przeciwstawione są miękkie kolory dwóch pozostałych aniołów, ale i w nich wyróżniają się, jaśniejąc jak drogocenne kamienie, jaskrawe plamy niebieskiego.

Łącząc w kolorowej relacji wszystkie trzy figury, jakby wskazuje z kolei na jedność natury Osób Świętej Trójcy i nadaje całej ikonie spokojną i jasną radość. W ten sposób, w kolorowych połączeniach tej ikony brzmi to samo życie, którym przeniknięte są jej obrazy, formy i linie. „Tu jest i wydzielenie centrum, i kolorowe kontrasty, i równowaga części, i dopełniające kolory, i stopniowe przejścia, prowadzące oko od nasyconego koloru do blasku złota (tła – L. U.), i ponad tym wszystkim blask spokojnego, jak bezchmurne niebo, czystego błękitu”. Tę ikonę, z jej niewyczerpaną treścią, harmonicznie zrównoważoną kompozycją, wzniosło-spokojnymi figurami aniołów, lekkimi, jak w lecie radosnymi barwami, mógł stworzyć człowiek, który uciszył w duszy trwogi i wątpliwości, i przeniknął światłem bogopoznania.

Ikona świętego mnicha Andreja pozostaje do dziś klasycznym wzorcem ikonografii Świętej Trójcy. Zachowywane są tak jej podstawowe tony, jak i poszczególne detale kompozycji i rysunku. Przywołane tu inne wybitne przedstawienie Świętej Trójcy (por. Święta Trójca, Rosja, XV wiek, Państwowe Muzeum Rosyjskie) przedstawia sobą oczywistą kopię ikony Rublowa. Ta ikona znajduje się w Muzeum Rosyjskim w Sankt Petersburgu i uważana jest za napisaną nie później niż pod koniec XV wieku. Tu są te same pozy i figury aniołów, ale rozmieszczone już nie w okręgu, a prawie w linii prostej, z ledwo zauważalnym wydzieleniem środkowego. Prawie pozbawione ramion figury są jeszcze bardziej kobiece niż na oryginale. Kompozycja jest bardziej statyczna i figury aniołów są połączone między sobą bardziej tonem niż ruchem. Zachowane tutaj podstawowe kolory szat są przytłumione i mocno uogólnione. Podstawowy ton tej ikony nie jest świeży i jasny, jak u Rublowa, a zwięzły i ciepły. Dzięki wzmocnionemu znaczeniu dalszego planu cała scena staje się jakby bliższa ziemskiej, i obraz objawiony świętemu Andrejowi w swojej nieosiągalnej wielości nabiera tutaj więcej dostępności, intymności i ciepła.

We Wniebowstąpieniu „kończą się cielesne dzieła Chrystusa, albo lepiej mówiąc, dzieła odnoszące się do cielesnego przebywania Jego na ziemi (…) a zaczynają się dzieła Ducha” - mówi święty Grzegorz Teolog. Te dzieła Ducha zaczynają się zesłaniem obiecanego od Ojca (Dz 1, 4) Świętego Ducha na apostołów w dzień Pięćdziesiątnicy. Po pokłonieniu się Świętej Trójcy w pierwszym dniu święta (niedziela), na następny dzień Cerkiew oddaje szczególną cześć Świętemu Duchowi, Który w widzialny sposób zstąpił na uczniów Chrystusa.

Chociaż Dzieje Apostolskie (2, 1-13) mówią, że zesłaniu Świętego Ducha towarzyszyły szum i powszechny niepokój, na ikonie widzimy całkowite przeciwieństwo: dostojny porządek i surową kompozycję. W odróżnieniu od Wniebowstąpienia, gdzie apostołowie gestykulują, tutaj ich pozy wyrażają hieratyczny spokój, ruchy są uroczyste. Oni zasiadają, niektórzy lekko pochyleni ku sobie nawzajem, jakby rozmawiali.

Żeby zrozumieć sprzeczność między tekstem Dziejów i kompozycją ikony, należy pamiętać, że ikona zwraca się do wiernych i dlatego wskazuje nie to, co widzieli w tym wydarzeniu zewnętrzni, nieuświęceni ludzie, i co dało im powód, aby twierdzić, jakoby apostołowie byli odurzeni winem (Dz 2, 13), a to, co jest objawione ludziom, należącym do tego wydarzenia, członkom Cerkwi – wewnętrzne znaczenie wydarzenia. Pięćdziesiątnica jest ognistym chrztem Cerkwi. Jakby zwieńczenie objawienia o Świętej Trójcy, jawi się końcowym momentem tworzenia Cerkwi, objawiającym jej życie w pełni jej łaskawych darów i ustanowień. Jeśli ikona Świętej Trójcy daje wskazanie na tajemnicę Boskiego bytu, to ikona Zesłania Świętego Ducha ukazuje opatrznościowe działanie Świętej Trójcy w odniesieniu Cerkwi i świata. W Pięćdziesiątnicę „nie działaniem już jak dawniej (w prorokach i uczniach Chrystusa przed Zesłaniem Świętego Ducha – L. U.), ale istotą obecny jest (…), współprzebywa i współżyje Duch”.

Służba święta przeciwstawia pomieszanie języków przy budowie wieży Babel i ich zjednoczenie w dzień Zesłania Świętego Ducha: „Kiedy zstąpiłeś mieszając języki, Najwyższy, Ty rozdzieliłeś narody, kiedy zaś rozdawałeś ogniste języki, wszystkich wezwałeś do jedności i zgodnie sławimy Najświętszego Ducha” (kontakion święta). Potrzebne było bowiem, jak mówią ojcowie Cerkwi, żeby narody, które straciły jedność języka i zostały rozproszone przy budowaniu ziemskiej wieży, znowu odnalazły tę jedność i zebrały się przy duchowej budowie Cerkwi, przez ogień miłości stapiane w jej jedno święte ciało.

 

Zesłanie Świętego Ducha na apostołów, Nowogród, koniec XV wieku, La Vieille Russie, Nowy Jork

„W ten sposób powstaje, na podobieństwo Trójcy, niepodzielnej i niezlanej, nowa istota – Święta Cerkiew, jedna według natury, ale niezliczona według osób, mając jako Głowę Jezusa Chrystusa, a jako członki – aniołów, proroków, apostołów, męczenników i wszystkich kajających się w wierze”. Tę jedność na wzór Świętej Trójcy, tę wyraźną i jasną wewnętrzną budowę Cerkwi, jej jedno ciało, napełnione łaską Świętego Ducha, pokazuje nam ikona Pięćdziesiątnicy. Dwunastu apostołów, włączonych w jedną określoną formę, łuk, pięknie wyraża tu jedność ciała Cerkwi przy mnóstwie jej członków. Wszystko podporządkowano tu surowemu i wzniosłemu rytmowi, który podkreśla się jeszcze tym, że apostołowie przedstawieni są w odwrotnej perspektywie; ich figury zwiększają się w miarę oddalania od pierwszego planu. Ich rozmieszczenie zwieńczone jest swobodnym, przez nikogo nie zajętym miejscem. To miejsca Bóstwa, wskazujące na niewidzialną obecność niewidzialnej Głowy Cerkwi – Chrystusa. Dlatego niektóre dawne przedstawienia Pięćdziesiątnicy zwieńczone się etimazją (ἑτοιμασἱα), przygotowanym tronem, symbolem niewidzialnej obecności Boga. W rękach niektórych (ewangelistów) są księgi, u innych zwoje jako znak otrzymanego przez nich daru nauczania. Z segmentu okręgu, wychodzącego za granice deski i symbolizującego niebo, na nich schodzi dwanaście promieni albo ognistych języków jako znak chrztu Duchem Świętym i ogniem, według proroctwa Jana Chrzciciela (por. Mt 3, 11), i ich uświęcenia. Czasami maleńkie ogniste języki umieszczane są też na nimbach, bezpośrednio nad głowami apostołów. To wskazuje na to, że Duch Święty zstąpił pod postacią języków, zstępujących na głowy apostołów na znak uświęcenia głównego i panującego członka ciała i samego umysłu, i „na oznaczenie królewskiej godności spoczywania wśród świętych”.

Wewnętrzna jedność, wyrażona w podkreśleniu figur apostołów jedną formą i ogólnym rytmem, wcale nie nakłada na nich pieczęci jednego wzoru. Tutaj nie ma ani jednego poruszenia, które powtarzałoby się w dwóch figurach. Ta nieobecność jednego wzoru także odpowiada wewnętrznemu sensowi wydarzenia. Duch Święty „ukazuje się pod postacią rozdzielonych języków z powodu różnych darów” - mówi święty Grzegorz Teolog. Dlatego On zstąpił na każdego członka Cerkwi oddzielnie, i chociaż Duch jest jeden i ten sam, (…) dary Jego są różne (…) i posługi różne (…). Jednemu daje Ducha słowo mądrości, drugiemu słowo wiedzy, (…) innemu dar uzdrawiania itd. (1 Kor 12, 4-13).

autorzy: Władimir Łosski, Leonid Uspienski, "Sens ikony"
tłumaczenie: Michał Diemianiuk
za: azbyka.ru