publicystyka: O ikonie Świętej Trójcy. Część I
kuchnia muzyka sklep
polska świat
publicystyka pytania i odpowiedzi archiwum
ogłoszenia wydarzenia fotogalerie
redakcja wesprzyj nas kontakt

O ikonie Świętej Trójcy. Część I

W. Łosski, L. Uspienski (tłum. M. Diemianiuk), 23 czerwca 2024

Wyjaśnienie dogmatu trynitarnego jawi się główną teologiczną myślą święta Pięćdziesiątnicy. Dla wyrażenia jej w obrazie prawosławna Cerkiew przyjęła ikonę Świętej Trójcy, ukazującą biblijną scenę zjawienia się trzech wędrowców praojcu Abrahamowi przy dębie Mamre. Aby ukazać ich przynależność do górnego świata, przedstawieni są pod postacią trzech skrzydlatych aniołów. Wyobrażenie to, oparte na konkretnym wydarzeniu historycznym, opisuje pierwsze objawienie się Boga człowiekowi, oznaczające początek obietnicy o odkupieniu. Zarówno ikonografia, jak i nabożeństwo związują początek tej obietnicy z jej zakończeniem w dzień Pięćdziesiątnicy, kiedy dawane jest ostateczne objawienie Świętej Trójcy. Innymi słowy, ikona Trójcy jakby łączy w jedno początek Cerkwi starotestamentowej z ustanowieniem Cerkwi nowotestamentowej.

W piątej księdze „Ewangelicznego świadectwa” Euzebiusza z Cezarei, cytowanej przez świętego mnicha Jana Damasceńczyka w trzecim słowie w obronie świętych ikon, z powodu słów: „ukazał się Bóg Abrahamowi przy dębie Mamre” jest informacja o tym, że wyobrażenie Świętej Trójcy pod postacią trzech aniołów istniało od dawnych czasów na miejscu zjawienia się trzech wędrowców Abrahamowi. Wyobrażenie to pojawiło się w związku ze szczególnym kultem - zarówno u Żydów, jak i pogan - miejsca objawienia przy dębie Mamre, gdzie składano także pogańskie ofiary.
 
Święta Trójca, Andrej Rublow, 1408-1412 lub około 1425, Galeria Trietiakowska
 

Gościnność Abrahama, malowidło katakumby przy Via Latina, Rzym, IV wiek

Jaki charakter miało to wyobrażenie, nie wiemy. W każdym razie, z dawien dawna Święta Trójca była przedstawiana jako historyczna scena biblijna, z siedzącymi za stołem pod dębem aniołami, usługującymi im Abrahamem i Sarą, i namiotami Abrahama na dalszym planie. Na pierwszym planie często umieszczany jest sługa, zabijający cielca. Położenie aniołów przy widocznej jednorodności przedstawianej sceny zmieniało się w zależności od komentarzy, które dołączano do tego biblijnego wydarzenia, i tej dogmatycznej myśli, którą trzeba było podkreślić.

Ukazanie się aniołów Abrahamowi; gościnność Abrahama, mozaika bazyliki Santa Maria Maggiore, Rzym, lata 430-440

Tak na przykład, jedni święci ojcowie nawiedzenie Abrahama przez trzech wędrowców rozumieli jako ukazanie się, chociaż pośrednie, całej Świętej Trójcy, inni zaś – jako ukazanie się Drugiej Osoby Świętej Trójcy w towarzystwie dwóch aniołów. Takie wytłumaczenie nie zmienia rozumienia tego wydarzenia jako ukazania się Trójcy, gdyż każda z Osób Świętej Trójcy włada całą pełnią boskości, to i obecność Syna z dwoma aniołami można rozumieć jako obraz Trójcy.

W tym sensie to ukazanie się objaśnia się tekstami liturgicznymi, które konkretnie mówią o nim jako o ukazaniu się Świętej Trójcy: „Widziałeś, że możliwe jest człowiekowi ujrzeć Trójcę i ugościłeś Ją jako wieczny przyjaciel, błogosławiony Abrahamie”; „dawniej przyjmuje Bóstwo Jedyne Trójhipostatyczne święty Abraham”. W związku z nauką Cerkwi i wyjaśnieniem ojców, przedstawiani aniołowie umieszczani są czasem według zasady izokefalii, czyli siedzący rzędem za stołem jako równi sobie nawzajem godnością, co podkreśla równość hipostaz Świętej Trójcy przy ich niezlewaniu się (na przykład w mozaice kościoła Santa Maria Maggiore w Rzymie, V wiek, albo w Codex Cottonianus z tego samego okresu w Muzeum Brytyjskim w Londynie). Oprócz tego, ta równość czasem podkreślana jest jednakowym kolorem szat aniołów (na przykład w mozaice bazyliki San Vitale w Rawennie, VI wiek) i ich atrybutami. W innych przypadkach kompozycja tworzona jest piramidalnie, z wydzieleniem środkowego anioła jako głównego pośród nich.

Wyobrażenie trzech biblijnych wędrowców pod postacią aniołów w ciągu wielu wieków było jedyną ikonografią Świętej Trójcy, a w Cerkwi prawosławnej ono istnieje i do dziś jako jedyna ikonografia, odpowiadająca jej nauce.

Najpełniejszą zgodność z nauką Cerkwi obraz Trójcy znalazł w największym zarówno w treści, jak i wyrazie artystycznym, dziele znanym pod nazwą „Trójca” Rublowa, napisanym przez świętego mnicha Andreja dla Troicko-Sergijewskiego monasteru, przypuszczalnie między 1408 i 1425 rokiem, i obecnie znajdującym się w Galerii Trietiakowskiej w Moskwie. Jak i na innych, wcześniejszych ikonach Trójcy, tutaj przedstawieni są trzej aniołowie, ale okoliczności ich zjawienia się są pominięte milczeniem. Ukazane są dom Abrahama, dąb i góra, ale sami Abraham i Sara są nieobecni. Nie negując historycznego aspektu wydarzenia, święty Andrej sprowadził je do minimum, dzięki czemu główne znaczenie nabyło nie biblijne wydarzenie jako takie, a jego dogmatyczny sens. Odróżnia tę ikonę od innych także zasadnicza forma jej kompozycji – okrąg. Zaczynając od górnej części nimbu środowego anioła i odcinając częściowo podnóżek na dole, ten okrąg zawiera w sobie wszystkie trzy figury, ledwo zauważalnie idąc w ich rysach. Taka kompozycja Trójcy spotykana była i wcześniej, ale tylko na panagijach, małych okrągłych ikonach, i denkach świętych naczyń. Jednak tam ta kompozycja uwarunkowana jest samą formą przedmiotu i brakiem wolnego miejsca, a nie przez dogmatyczną myśl. Umieściwszy figury aniołów w kręgu, święty Andrej zjednoczył ich w jednym ogólnym, płynnym i ślizgowym ruchu po linii okręgu. Dzięki temu centralny anioł, chociaż i wyżej od innych, nie przygniata ich i nie panuje nad nimi. Nimb jego pochylonej głowy odchodzący od wertykalnej osi okręgu i podnóżki skierowane w drugą stronę, jeszcze bardziej nasilają ten ruch, w które wciągane są i dąb, i góra.

Ojcostwo z wybranymi świętymi, Nowogród, początek XV wieku, Galeria Trietiakowska

Ale jednocześnie tym pochylonym w jedną stronę nimbem i skręconymi w drugą stronę podnóżkami odnawia się równowaga kompozycji, i ruch wstrzymuje się monumentalnym bezruchem lewego anioła i domem Abrahama nad nim. I mimo wszystko, „gdzie byśmy nie skierowali wzroku, wszędzie znajdujemy odgłosy zasadniczej okrężnej melodii, linearne zgodności, formy wynikające z innych form albo będące ich lustrzanym odbiciem, linie biegnące za krawędź okręgu albo splatające się w jego środku – niewyrażalne słowami, ale czarujące oko symfoniczne bogactwo form, kształtów, linii i kolorowych plam”.

Współtronowanie (Trójca Nowotestamentowa), Moskwa, początek XVII wieku, Państwowe Muzeum Historyczne

W ikonie świętego mnicha Andreja jest i działanie wyrażone w gestach, i relacja wyrażona w pochyleniu głów i obrotach figur, i nieruchomy, milczący pokój. To wewnętrzne życie, jednoczące trzy zamknięte w kręgu figury i łączące się z tym, co je otacza, otwiera całą niewyczerpaną głębię tego obrazu. On jakby powtarza słowa świętego Dionizego Areopagity, według komentarza którego „ruch po okręgu oznacza tożsamość i jednoczesne władanie środkowym i krańcowym tego, co zawiera, i tego, co zawiera się, a także powrót do Niego (Boga) tego, co od Niego wychodzi”. Jeśli pochylenie głów i figur dwóch aniołów skierowanych w stronę trzeciego jednoczy ich między sobą, to gesty rąk ich skierowane są ku stojącemu na białym stole, jak na ołtarzu, Kielichowi Eucharystycznemu z głową zwierzęcia ofiarnego.

Przepowiadając dobrowolną ofiarę Syna Bożego, on ściąga ruchy rąk aniołów, ukazując na jedność woli i działania Świętej Trójcy, zawierającej przymierze z Abrahamem.


autorzy: Władimir Łosski, Leonid Uspienski, "Sens ikony"
tłumaczenie: Michał Diemianiuk
za: azbyka.ru