polska: Spotkanie Bractwa Cerkiewnego Trzech Świętych Hierarchów

Spotkanie Bractwa Cerkiewnego Trzech Świętych Hierarchów

Piotr Jurczuk, 20 stycznia 2024

Dnia 15 stycznia, na zaproszenie białostockiego Bractwa Cerkiewnego Trzech Świętych Hierarchów, w Centrum Kultury Prawosławnej w Białymstoku gościł Jego Ekscelencja biskup supraski Andrzej (Borkowski), przełożony Monasteru pw. Zwiastowania Bogurodzicy w Supraślu, autor unikalnej w polskim dyskursie naukowym publikacji pt. „Patriarchaty Wschodu w dziejach Rzeczypospolitej (1583-1601)”, omawiającej aktywność wschodnich prawosławnych patriarchatów w okresie tzw. unii brzeskiej 1596 r.

Tematem wykładu były „Antykanoniczne i antyeklezjologiczne podstawy zawarcia unii kościelnej w Brześciu w 1596 roku”.

Bp Andrzej podkreślił, iż tzw. unia brzeska 1596r. była uwieńczeniem długiego procesu stopniowego ograniczania praw prawosławnych Rusinów - obywateli I Rzeczypospolitej - w prawach obywatelskich i społecznych. Po ogłoszeniu unii kościelnej w Brześciu nastąpił najtrudniejszy okres - okres duchowej niewoli, duchowego zaboru, duchowego gwałtu na wolności wyznania ludności prawosławnej w Rzeczypospolitej Obojga Narodów, kiedy to władza państwowa wespół z Kościołem rzymskokatolickim zdecydowała o przymuszeniu wiernych prawosławnych do administracyjnego i dogmatycznego podporządkowania się Kościołowi rzymskokatolickiemu, próbując odebrać ludowi prawosławnemu w Rzeczypospolitej to, co najcenniejsze i najbardziej osobiste – wiarę.

Po porażce dyplomatycznej Kurii Rzymskiej u cara rosyjskiego w 1582 r. polityka prozelityczna wobec prawosławia papieża Grzegorza XIII, a następnie papieża Klemensa VIII znalazła sprzyjający grunt do realizacji w Rzeczypospolitej w okresie panowania króla Zygmunta III Wazy (1587-1632), gorliwego katolika.

Po przygotowaniu deklaracji unijnej w porozumieniu z królem Zygmuntem III oraz po przyjęciu dogmatów rzymskokatolickich i złożeniu przysięgi wierności papieżowi rzymskiemu przez prawosławnych biskupów odstępów – Hipacego Pocieja i Cyryla Terleckiego odbył się zwołany przez króla sobór zjednoczeniowy, którego realizowanym następnie drogą przemocy celem było wchłonięcie Cerkwi prawosławnej przez Kościół rzymskokatolicki i delegalizacja prawosławnych struktur cerkiewnych.

W omawianym czasie Cerkiew prawosławna w I Rzeczypospolitej posiadała jedną metropolię z siedzibą w Kijowie, która podlegała bezpośrednio jurysdykcji konstantynopolitańskiego patriarchy ekumenicznego. W 1592r. uchwałą synodu w Konstantynopolu patriarchowie prawosławnego Wschodu, zaniepokojeni ograniczaniem praw prawosławnych mieszkańców Rzeczypospolitej, uznali za niezbędne wysłanie do Rzeczypospolitej egzarchy z ramienia patriarchatu ekumenicznego, aby roztoczył on opiekę nad metropolią kijowską. Delegowaną do tego osobą został św. męczennik arcydiakon Nicefor Parasches-Kantakuzen, protosyngellos i egzarcha patriarchy konstantynopolitańskiego Jeremiasza II Tranosa, który poświęcił swoje życie obronie prawosławia w Rzeczypospolitej (Nicefor zmarł zagłodzony w więzieniu w Malborku, przebywając tam bez udowodnienia winy, za swą nieprzejednaną działalność w obronie prawosławia w Rzeczypospolitej), który do dziś – niesłusznie – jest postacią zbyt mało w Polsce znaną. To on przewodniczył prawosławnemu soborowi antyunijnemu w Brześciu, który obradował w tym samym czasie kiedy odbywał się sobór unijny zwołany przez króla Zygmunta III Wazę.

Bp Andrzej zwrócił uwagę, że egzarcha Nicefor posiadał – co przemilcza się w polskiej historiografii – udzielone przez zebranych na wspomnianym synodzie konstantynopolitańskim 1592r. patriarchów prawosławnego Wschodu pełnomocnictwo do przewodniczenia zebraniom synodalnym gdziekolwiek by się znajdował (tzw. prawo protokatedry), także w przypadku obecności metropolity kijowskiego.

Synod prawosławny (antyunijny) w Brześciu miał wszelkie cechy soboru lokalnego. Uczestniczyła w nim pełnia cerkiewnej wspólnoty, w tym świeccy wierni (ponad 200), których zabrakło na soborze unijnym. Sam fakt przyjęcia unii nie był konsultowany z prawosławnymi wiernymi Rzeczypospolitej. Akt unii został podpisany przez część (sześciu z ośmiu) biskupów-odstępców metropolii kijowskiej i kilku przełożonych monasterów. W soborze prawosławnym antyunijnym, poza przedstawicielami innych Cerkwi lokalnych, uczestniczyli dwaj biskupi, którzy zachowali prawosławną wiarę (lwowski - Gedeon Bałaban oraz przemyski i samborski - Michał Kopysteński), licznie reprezentowane duchowieństwo niższych szczebli i świeccy wierni.